Дэлхий даяар хүний амьдрал хэвийн үргэлжлэхэд зайлшгүй шаардлагатай тээвэр (transporter) хийгддэг. Энэ хэсэгт эдгээр тээвэр байгаль орчинд (miljön) хэрхэн нөлөөлдөг, мөн та өөрийн тээврийг илүү тогтвортой (mer hållbara) болгоход яаж хувь нэмэр оруулж болохыг тайлбарлана. Мөн яндангаас (avgasröret) юу ялгарч гардаг талаар авч үзнэ.
Замын хөдөлгөөн ба байгаль орчин
Хүн төрөлхтөн байгаль орчинд олон талаар нөлөөлж байгааг бид бүгд мэднэ. Замын хөдөлгөөн (vägtrafiken) нь ойр орчинд ч, дэлхий дахинд ч нөлөөлөх ялгарлын (utsläpp) томоохон эх үүсвэр юм. Ойр орчинд:
- Дуу чимээ (buller) ихсэх
- Томоохон замууд амьтдын чөлөөтэй нүүдлийг (djuren inte kan röra sig fritt) таслах
зэрэг нь илт мэдрэгддэг. Дуу чимээ нь толгой өвдөх (huvudvärk), стресс (stress) үүсгэж болзошгүй.
Илүү өргөн хүрээнд нуур, хөрс (sjöar och marker) нь хүчилжилт (försurning), хэт шим тэжээлжилт (övergödning)-д өртдөг. Хамгийн том хүрээнд хүлэмжийн нөлөө (växthuseffekten) нэмэгдэж, дэлхийн дундаж температур (jordens medeltemperatur) өсдөг.
Шаталт ба түлш
Швед улсад тээврийн хэрэгслийн 90% нь бензин (bensin) эсвэл дизель (diesel) ашигладаг. Бензин хөдөлгүүр (bensinmotor)-т бензин ба агаар холилдон шатаж, жижиг дэлбэрэлт (explosion) үүсгэн хөдөлгүүрийг ажиллуулна. 1 литр бензин шатахад ойролцоогоор 10 000 литр агаар оролцдог.
Төгс шаталт (perfekt förbränning)-ын үед зөвхөн нүүрстөрөгчийн давхар исэл (koldioxid, CO₂) ба усны уур (vattenånga) үүснэ. Заримдаа урд явж буй машины яндангаас шингэн дуслахыг харж магадгүй—энэ нь хүйтэн яндангийн системд (kallt avgassystem) уур шингэн болсон ус (vatten) юм. CO₂ ба ус хүний биед ч шаталтын үр дүнд үүсдэг; хүйтэн шилэн дээр амьсгал гаргахад усны дусал тогтох нь үүний жишээ.
Нүүрстөрөгчийн давхар исэл (Koldioxid, CO₂)
Хамгийн их яригддаг асуудал бол хүлэмжийн нөлөө (växthuseffekten). Дэлхий байгалиасаа хүлэмж (växthus) шиг ажиллаж, хүлэмжийн хийнүүд (växthusgaser) болох CO₂ нь дулааныг сансарт буцаан алдагдахаас саатуулдаг. Байгалийн хүлэмжийн нөлөөгүй байсан бол дэлхий ойролцоогоор 30°С-ээр хүйтэн байх байв.
CO₂ нь агаарт байгалиараа байдаг ба ургамалд хэрэгтэй. Харин шатдаг чулуужсан, нөхөн сэргээгдэхгүй түлш (fossila icke förnybara bränslen)-ийг ихээр ашиглахад агаарт илүүдэл CO₂ хуримтлагдаж, хүлэмжийн нөлөө хэт нэмэгддэг.
Үр дагавар:
- Мөсөн гол (glaciärer) хайлна
- Далайн түвшин (havsnivåer) нэмэгдэнэ
- Агаар илүү их усны уур (vattenånga) барих тул онцгой цаг агаар (extremväder) олширно
- Зарим газар их хур тунадас (mycket nederbörd), заримд нь ган (torka)
- Тариалан (odling) температурт мэдрэмтгий тул жижиг өөрчлөлт ч сөрөг нөлөөтэй
⚠️ CO₂-ыг катализатор (katalysator) цэвэрлэж чаддаггүй; ялгаралт нь шатсан түлшний хэмжээнээс шууд хамаарна. Мөн бодит хөдөлгүүрт шаталт төгс биш тул яндангаас өөр бодисууд ч гарна.
Нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (Kolmonoxid / koloxid, CO)
Колмоноксид (CO) нь үнэргүй, өнгөгүй, маш хортой хий бөгөөд цусны хүчилтөрөгч тээвэрлэх чадварыг бууруулна. Бага хэмжээгээр амьсгавал ядрах, анхаарал сарних; ихээр амьсгалбал амь насанд аюултай. Катализатортой (katalysator) автомашинд CO-ийн ялгаралт буурна.
Азотын исэл (Kväveoxider, NOx)
NOx нь хүчилжилт (försurning)-д нөлөөлж, амьсгалын зам, уушгийг гэмтээж болзошгүй. Катализатор NOx-ыг бууруулна. Дизель хөдөлгүүр (dieselmotor) нь бензинтэй харьцуулахад NOx-ыг их ялгаруулдаг тул шинэ дизель машинууд AdBlue-ийн нэмэлт сав (extratank)-тай. AdBlue-г яндангийн системд цацаж NOx-ыг багасгана.
Хэт шим тэжээлжилт (övergödning) гэдэг нь усанд ургамлын тэжээл хэт ихсэж замаг ихсэх (algblomning), ус битүүрэх явдал. Үүний томоохон шалтгаан нь замын хөдөлгөөний NOx юм.
Нүүрстөрөгчийн нэгдлүүд (Kolväten, HC)
HC нь хавдар үүсгэгч (cancerframkallande) байж болзошгүй бөгөөд газрын ойролцоох озон (marknära ozon) үүсэхэд нөлөөлнө. Эдгээр нь амьсгалын замд хортой. Катализатор HC-ийг бууруулна.
Тортог ба хортой тоосонцор (Sot och giftiga partiklar)
Тортог, тоосонцор (partiklar) нь их хөдөлгөөнтэй хотод том асуудал. Эдгээр нь салст (slemhinnor)-д нөлөөлж, хавдар үүсгэх эрсдэлтэй. Дизель яндангаас тортог их гардаг тул шинэ дизель машинууд тоосонцор шүүлтүүр (partikelfilter)-тэй. Тоосонцор нь тоормос, дугуй, замын элэгдлээс ч гарна. Зарим гудамжинд шиптэй дугуй (dubbdäck)-г хориглох нь тоосонцорыг бууруулах арга юм.
Хүчилжилт (Försurning)
Нуур, ой хүчилжихэд ургамал, амьтдын амьдрах нөхцөл өөрчлөгдөнө. Усны pH буурч, замаг болон олон амьтад эмзэг болдог. Хүчиллэг орчинд хүнд металл ба хорт бодис уусна. Үүнд хүхрийн давхар исэл (svaveldioxid), NOx нөлөөлнө. Сөрөг нөлөөг багасгахын тулд шохойжуулах (kalk) арга хэрэглэдэг.
Газрын ойролцоох озон (Marknära ozon)
NOx ба HC нь газрын ойролцоох озон үүсэхэд нөлөөлдөг. Энэ озон нь уушгийг цочроож, ургамлын CO₂ шингээлтийг саатуулснаар хүлэмжийн нөлөөг шууд бусаар нэмэгдүүлдэг. Байгаль хамгаалах агентлаг (Naturvårdsverket)-ын мэдээллээр жил бүр ойн аж ахуй, хөдөө аж ахуйд асар их (тэрбумын) хохирол учруулдаг.
Итгэл найдвар бий (Det finns hopp)
Замын хөдөлгөөнөөс үүдэх асуудал олон ч эерэг өөрчлөлтүүд бий. Тээврийн хэрэгслүүд сайжирч, түлш (bränslen) хөгжиж, байгаль орчны ухамсар нэмэгдсээр байна. Нар (solkraft), салхи (vindkraft), ус (vattenkraft)-ны эрчим хүч улам тэлж, мөн далайн давалгааны энерги (havens vågor)-ийг ашиглах технологи хөгжиж байна.