Тоормосны систем зөв ажиллаж байгаа эсэхийг шалгах нь маш чухал. Орчин үеийн автомашинд тоормосны систем доголдсон үед анхааруулах гэрэл (varningslampa) асдаг боловч тоормосыг гар аргаар шалгаж чаддаг байх нь мөн адил хэрэгтэй.
Энэ тэмдэг (symbol) нь тоормосны системд алдаа (felaktighet) байгааг анхааруулна. Үүний шалтгаан нь:
- Тоормосны шингэн (bromsvätska) хэт бага байх
- Аль нэг тоормос хэвийн ажиллахгүй байх
- Эсвэл зогсоолын тоормос (parkeringsbroms) татагдсан байх боломжтой
Тоормосыг хэрхэн шалгах вэ (Hur du kontrollerar bromsar)
Энгийн суудлын автомашинд тоормосны педаль дээр дарснаар хүч тоормосны шингэн (bromsvätska)-ээр дамжин тоормос руу хүрдэг. Шалгах дараалал:
- Машин зогсож байх үед тоормосны педалийг хэд хэд дарж, дараа нь хэдэн секунд хүчтэй дараад барина.
- Педаль дунд хавьд тогтож, хатуу санагдвал хэвийн
- Педаль доош суувал тоормосны шингэн хаа нэгтээ алдагдаж байгаа бөгөөд тоормос ажиллахгүй болох эрсдэлтэй
- Педаль пүрш шиг зөөлөн байвал системд агаар орсон тул тоормос муу ажиллана
- Тоормос доогуур “барьж” байвал тоормос элэгдсэн байж болзошгүй
- Педалийг дарсан чигээр нь бариад машиныг асаана. Хөдөлгүүр асахад тоормосны серво (bromsservo) ажиллаж, педаль бага зэрэг доош суух ёстой
- (Хэрэв цахилгаан серво байвал педаль суухгүй)
- Педаль хэвийн санагдсан ч тоормос заавал хэвийн гэсэн үг биш. Тиймээс бага хурд авч туршилтаар тоормослоно (provbromsa).
- Мөн:
- Тоормосны гэрэл (bromsljus)
- Хөдөлгүүрийн таг доорх тоормосны шингэний савны түвшин
- Тоормосны диск (bromsskivor), дэвсгэр (bromsbelägg)-ийн байдлыг шалгана
Жолоодлогын үед:
- Машин хажуу тийш татах
- Шажигнах дуу гарах
- Педаль ердийнхөөс өөр санагдах
зэрэг шинж илэрвэл яаралтай шалгуулах хэрэгтэй.
👉 Машинаа угаасны дараа заавал туршилтаар тоормослоорой (provbromsa). Нойтон тоормос муу ажилладаг ба туршилтаар тоормослох үед халж, чийг нь арилна.
👉 Заримдаа огцом тоормослох нь ашигтай. Энэ нь тоормосны диск дээрх зэвийг арилгана. Ялангуяа хойд дискнүүд бага ашиглагддаг тул зэврэх нь элбэг.
Тоормосны шингэн (Bromsvätska)
Тоормосны шингэн нь тоормосны системийн хамгийн чухал хэсэг. Энэ нь педалиас дугуйн тоормос руу хүч дамжуулна. Тоормосны шингэнгүйгээр тоормос ажиллахгүй.
- Дулаанд тэсвэртэй
- Хийн бөмбөлөг үүсэхээс сэргийлж, тоормосны үйлчлэлийг хадгална
Хэрэв түвшин бага байвал:
- Алдагдал (läckage)
- Элэгдсэн тоормосны эд анги
байж болзошгүй
👉 Тогтмол шалгаж, сав дахь түвшин “MIN” ба “MAX”-ийн хооронд байх ёстой.
Орчин үеийн автомашинд түвшин багасахад анхааруулах гэрэл (varningslampa) асдаг ч энэ нь гараар шалгахыг орлохгүй.
👉 Тоормосны шингэнийг үйлдвэрлэгчийн зааврын дагуу, ихэвчлэн 2 жил тутам солих ёстой. Учир нь чийг татаж, буцлах температур буурснаар тоормос муудна.
Хоёр хэлхээт тоормос (Tvåkrets bromssystem)
Суудлын автомашинд гидравлик тоормос (hydrauliska bromsar) ашиглагддаг. Машин нь хоёр тусдаа хэлхээтэй (bromskretsar):
- Заримд нь урд–хойд гэж хуваагдсан
- Орчин үеийнх нь ихэнхэд хэлхээ бүр хоёр урд дугуй + нэг хойд дугуйг хариуцна
Хэрэв нэг хэлхээнд алдагдал гарвал:
- Зарим дугуйнд тоормос үргэлжлэн ажиллана
- Гэхдээ педаль доогуур барина
- Заримдаа хэд хэд дарж байж үйлчилнэ
⚠️ Ийм нөхцөлд цааш жолоодохыг хориглоно.
ABS тоормос (ABS-bromsar)
ABS нь огцом тоормослох үед дугуй түгжигдэхээс сэргийлнэ.
- Герман: Anti-Blockier-System
- Англи: Anti-lock Braking System
Давуу тал:
- Дугуй түгжигдэхгүй тул жолоодлого хадгалагдана
- Жолооны хүрдийг ашиглан чиглэлээ барих боломжтой
ABS байхгүй эсвэл ажиллахгүй бол жолооч памп тоормослох (pump-bromsa) шаардлагатай — энэ нь сандралын үед хэцүү.
ABS ажиллах үед педаль доргилж (pulserar) мэдрэгдэнэ — энэ нь хэвийн, аюулгүй.
ABS хэрхэн ажилладаг вэ (Hur ABS-bromsar fungerar)
- Огцом тоормослоход дугуй түгжигдэнэ
- ABS түгжигдсэнийг мэдэрнэ
- Тоормосны даралтыг автоматаар суллаж
- Дугуйг дахин эргүүлнэ
ABS-ийн давуу тал
- Тоормослох үед хальтрах эрсдэл багасна
- Огцом тоормослох үед ч жолоодох боломжтой
ABS анхааруулах гэрэл (Varningslampan för ABS)
Машин асаах бүрт систем шалгалт хийж, ABS-ийн гэрэл (ихэвчлэн шар/улбар) түр асна.
Хэдэн секундын дараа унтрах ёстой. Унтрахгүй бол ABS идэвхгүй болсон гэсэн үг.
Зогсоолын тоормос (Parkeringsbroms / handbroms)
Зогсоолын тоормос нь машин зогсож байх үед өнхрөхөөс сэргийлнэ.
- Хуучин машинд: ихэвчлэн арын дугуй-г троссоор барина
- Шинэ машинд: цахилгаан зогсоолын тоормос (elektrisk parkeringsbroms) бүх дугуйд үйлчилнэ
- Татагдсан үед анхааруулах гэрэл асна
Хуучин загвар нь гар татдаг хөшүүрэг (spak)-тэй, механик ажиллагаатай.
Шинэ загвар нь товчлуур (knapp / switch)-аар удирдагддаг.
Давуу тал:
- Зай бага эзэлнэ
- Жигд, хурдан барина
Сул тал:
- Цахилгаан гэмтэлд эмзэг
👉 Илүү аюулгүй байлгахын тулд:
- Механик машинд 1-р араа эсвэл ухрах араа (backväxel)
- Автомат машинд P байрлал
мөн зогсоолын тоормосыг заавал ашигла.
⚠️ Хүйтэнд хөлдөх, чийгтэй үед зэврэх эрсдэлтэй тул тогтмол шалга. Машин бүрийн зааврыг гарын авлага (instruktionsbok)-аас унш.
Тоормосны серво (Bromsservo / vakuumservo)
Тоормосны серво нь педалиас дугуй руу очих хүчийг хөдөлгүүрийн тусламжтайгаар нэмэгдүүлнэ.
👉 Зөвхөн хөдөлгүүр асаалттай үед ажиллана.
Чирэх (bogsering) үед хөдөлгүүр унтарсан тул педалийг маш хүчтэй дарах шаардлагатай.
Тоормосны төрлүүд (Olika typer av bromsar)
Дискэн тоормос (Skivbromsar)
- Тоормосны дэвсгэр (bromsbelägg) диск (bromsskiva)-ийг хавчиж барина
- Илүү үр дүнтэй
- Ихэвчлэн урд дугуйд
- Одоо ард ч өргөн ашиглагдаж байна
Бөмбөр тоормос (Trumbromsar)
- Бөмбөр дотор дэвсгэрүүд тэлж барина
- Хуучин машинд түгээмэл
- Зарим шинэ машинд арын тоормос болгон ашигладаг
👉 Чиргүүлд (släpvagn) их хэрэглэгддэг
👉 Давуу тал: удаан зогсоход зэврэлт багатай
Дэвшилтэт мөргөлдөөнөөс сэргийлэх системүүд (FCW & AEB)
Орчин үеийн автомашинд аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлэх зорилгоор дараах системүүд бий:
Урд мөргөлдөөн анхааруулах (Framåtkollisionsvarning – FCW)
- Мэдрэгч, камер, радар ашиглан урд замыг хянадаг
- Аюул илэрвэл дуу, дүрсээр анхааруулна
- Ихэвчлэн улаан том тэмдэг дэлгэц дээр гарна
Автомат яаралтай тоормос (Autonom Nödbromsning – AEB)
- Жолооч анхаараагүй бол
- Систем автоматаар тоормослож
- Мөргөлдөхөөс сэргийлэх эсвэл хохирлыг багасгана
⚠️ Эдгээр систем нь туслах хэрэгсэл болохоос жолоочийг бүрэн орлохгүй.
Жолоочийн анхаарал хамгийн чухал хэвээр.